مدرسه؛ آخرین پناهگاه در جنگ ها
نزدیک به یک ماه از حمله به مدرسه «شجره طیبه» گذشت تا شورای حقوق بشر سازمان ملل نشستی اضطراری برای بررسی این حادثه برگزار کند؛ حادثه ای که جان ۱۶۸ دانش آموز را گرفت و یکی از تلخ ترین صحنه های این جنگ شد. فاصله میان وقوع فاجعه و واکنش رسمی نهادهای بین المللی، پرسشی جدی درباره کارآمدی سازوکارهای حقوق بشری مطرح می کند؛ پرسشی که برای خانواده های داغدار نه بحثی تشریفاتی، بلکه تجربه ای سنگین و ملموس است. نشست اخیر که به درخواست ایران، چین و کوبا برگزار شد، تلاش داشت ابعاد انسانی و حقوقی حادثه را روشن کند. در این جلسه، وزیر امور خارجه ایران، کمیسر عالی حقوق بشر سازمان ملل، گزارشگر ویژه حق آموزش و جمعی از خانواده های قربانیان سخن گفتند. مجموعه ای از روایت ها که هر کدام زاویه ای از این فاجعه را آشکار می کرد.
مدرسه؛ آخرین پناهگاه در جنگها
امیرعباس میرزاخانی
نزدیک به یک ماه از حمله به مدرسه «شجره طیبه» گذشت تا شورای حقوق بشر سازمان ملل نشستی اضطراری برای بررسی این حادثه برگزار کند؛ حادثهای که جان ۱۶۸ دانشآموز را گرفت و یکی از تلخترین صحنههای این جنگ شد. فاصله میان وقوع فاجعه و واکنش رسمی نهادهای بینالمللی، پرسشی جدی درباره کارآمدی سازوکارهای حقوق بشری مطرح میکند؛ پرسشی که برای خانوادههای داغدار نه بحثی تشریفاتی، بلکه تجربهای سنگین و ملموس است.
نشست اخیر که به درخواست ایران، چین و کوبا برگزار شد، تلاش داشت ابعاد انسانی و حقوقی حادثه را روشن کند. در این جلسه، وزیر امور خارجه ایران، کمیسر عالی حقوق بشر سازمان ملل، گزارشگر ویژه حق آموزش و جمعی از خانوادههای قربانیان سخن گفتند. مجموعهای از روایتها که هر کدام زاویهای از این فاجعه را آشکار میکرد.
سیدعباس عراقچی در سخنرانی خود حمله به دبستان شجره طیبه را «یکی از دردناکترین پیامدهای جنگ» خواند و خواستار تحقیقاتی بیطرفانه و دقیق شد. تأکیدی که در غالب سخنان دیگر مقامها نیز تکرار شد؛ تأکیدی بر ضرورت روشن شدن حقیقت.
از منظر حقوق بینالملل بشردوستانه، مدرسه در زمره اهداف غیرنظامی است و مصونیت آن موضوعی غیرقابل تردید. اصل تفکیک در ماده ۴۸ پروتکل الحاقی اول کنوانسیونهای ژنو، طرفهای درگیر را ملزم میکند میان اهداف نظامی و غیرنظامی تفاوت قائل شوند. مطابق ماده ۵۲ همین پروتکل، حمله به اشیای غیرنظامی ممنوع است. همچنین اصل تناسب در ماده ۵۱ و الزامات اقدامات احتیاطی در ماده ۵۷ بر لزوم پرهیز از هر حملهای که به تلفات سنگین غیرنظامیان منجر شود تأکید دارند.
در کنار این قواعد، ماده ۳۸ کنوانسیون حقوق کودک دولتها را موظف میکند بهطور ویژه از کودکان در مخاصمات مسلحانه محافظت کنند. ماده ۸ اساسنامه رم دیوان کیفری بینالمللی نیز حمله به غیرنظامیان یا اماکن آموزشی را، در شرایط مشخص، در شمار جنایات جنگی قرار میدهد.
در جلسه شورای حقوق بشر، کمیسر عالی ضمن ابراز همدردی با خانوادهها بر ضرورت انجام تحقیقات «مستقل، قابل اعتماد و مستند» تأکید کرد. گزارشگر ویژه حق آموزش نیز هشدار داد که هدف قرار گرفتن مدارس نهتنها نقض حقوق بشردوستانه است، بلکه میتواند امنیت آموزشی کودکان در دیگر مناطق درگیر را نیز به خطر اندازد.
اما شاید مهمترین بخش جلسه، سخنان محدثه فلاحت، مادر یکی از جانباختگان بود. او از رؤیاهای ناتمام دختران و پسرانی گفت که صبحی معمولی به مدرسه رفتند و هرگز بازنگشتند. صدایی که بار دیگر یادآور میشود در هر جنگ، پیش از هر کس، کودکان هزینه میدهند؛ بیهیچ قدرت انتخابی.
در پایان نشست، حدود ۶۰ کشور بر لزوم حفاظت از مراکز آموزشی و انجام تحقیقات مستقل تأکید کردند. با این حال، پرسش اصلی همچنان پابرجاست: آیا تکرار این تأکیدها میتواند از تکرار چنین رخدادهایی جلوگیری کند؟
اگر قرار است اصول حقوق بشردوستانه ــ از تفکیک گرفته تا تناسب و حمایت از غیرنظامیان ــ اعتبار عملی داشته باشند، جامعه جهانی ناگزیر است فراتر از واکنشهای لفظی حرکت کند. روشن شدن حقیقت، پیگیری مسئولیتها و استفاده از سازوکارهای نظارتی و حقوقی برای جلوگیری از تداوم این چرخه خشونت، حداقلی است که میتواند اعتماد خانوادهها و افکار عمومی را بازسازی کند.
مدرسه، در هر جنگ و بحرانی، آخرین پناهگاه کودکان است. اگر این پناهگاه نیز به میدان حمله تبدیل شود، یکی از مهمترین خطوط قرمز حقوق بشردوستانه از میان میرود؛ خط قرمزی که فروریختن آن تنها یک حادثه نیست، زنگ خطری برای آینده امنیت انسانی است.